Władysław Zamoyski – wybawca Tatr i fundator narodowy
Władysław Zamoyski (1853–1924) zapisał się w historii jako człowiek, który ocalił Tatry przed dewastacją i wywalczył Morskie Oko dla Polski. Hrabia powstrzymał rabunkową gospodarkę leśną, zalesiał góry i aktywnie walczył z kornikiem, dbając o ich naturalny stan. Kluczowym momentem był rok 1889, kiedy to – po przegranej batalii górali o ziemię – Zamoyski nabył dobra zakopiańskie na licytacji, ratując je przed wyprzedażą w obce ręce. Następnie wygrał wieloletni spór graniczny z Węgrami; dzięki jego determinacji i zgromadzonym dowodom, sąd rozjemczy w Grazu w 1902 roku przyznał Morskie Oko Galicji (a tym samym Polsce). Bez tego zwycięstwa jezioro wraz z Doliną Rybiego Potoku znalazłyby się najprawdopodobniej w granicach Węgier, a później Czechosłowacji.
Zwieńczeniem jego postawy, określanej mianem „patriotyzmu czynu”, było przekazanie całego majątku narodowi polskiemu. Proces ten nabrał formalnego kształtu w 1924 roku: w lutym, podczas audiencji u prezydenta, Maria i Władysław hr. Zamoyscy uroczyście asygnowali akt donacyjny, a kilka miesięcy później w Śremie Zamoyski podpisał akt notarialny, zrzekając się dóbr na rzecz Fundacji Zakłady Kórnickie. Na mocy testamentu z 13 września 1924 roku przekazał organizacji również cały inwentarz, bibliotekę oraz zbiory, pozostawiając rodzinie jedynie pamiątki i archiwalia.
Postawa Zamoyskiego wywarła ogromne wrażenie na współczesnych. Stefan Żeromski, ujęty jego bezinteresownością, napisał po śmierci hrabiego:
„Wiarę swego życia, swych prostych, spokojnie jednostajnych dni zamknął w testamencie – zapisie, który, jako wzór surowej cnoty polskiej, jako zwięzły akt woli nie żelaznej, lecz stalowej (...) winien być czytany w szkołach na równi z arcydziełami wieszczów narodowych”.
Dzięki dziedzictwu Zamoyskiego największe jezioro tatrzańskie pozostało w polskich rękach, a granica polsko-czechosłowacka po 1945 roku mogła zostać utrzymana zgodnie z linią wywalczoną przez hrabiego.
